Дар замони муосир ҷомеаи байналмилалӣ ба хулосае омадааст, ки савдои одамон ё трафики инсон, новобаста аз шаклҳои гуногуни он, аз ҷумла истисмори ҷинсӣ, меҳнати маҷбурӣ, ғуломии хонаводагӣ, ҷалби шахсон ба фаъолияти ғайриқонунии иқтисодӣ ва дигар намудҳои истисмор, яке аз ҷиноятҳои хатарноки муташаккил ва нақзи ҷиддии ҳуқуқу озодиҳои инсон ба ҳисоб меравад. Оморҳои мавҷуда нишон медиҳанд, ки сатҳи савдои одамон дар бисёр кишварҳои ҷаҳон пайваста рӯ ба афзоиш дорад. Агар дар тӯли чаҳор асри низоми ғуломдорӣ шумораи умумии ғуломон аз 12 миллион нафар зиёд набуда бошад, дар се даҳсолаи охир танҳо дар минтақаи Осиё зиёда аз 30 миллион занону кӯдак қурбонии истисмори ҷинсӣ гардидаанд. Қисми асосии ин фаъолияти ғайриинсонӣ таҳти назорати гурӯҳҳои ҷинояткори муташаккил қарор дорад. Тибқи маълумоти Созмони Милали Муттаҳид, ҳар сол беш аз 4 миллион нафар бо мақсади меҳнати маҷбурӣ аз сарҳадҳои давлатҳо интиқол дода мешаванд. Ин намуди ҷиноят барои шабакаҳои ҷиноятӣ даромади калон меорад ва дар баробари қочоқи маводи мухаддир ва силоҳ яке аз самтҳои сердаромад ва нисбатан камхатари фаъолияти онҳо ба ҳисоб меравад.
ошкор ва собит намудани ҷинояти савдои одамон то ҳол бо мушкилоти зиёд рӯ ба рӯ мебошад;
барои ба роҳ мондани чунин фаъолияти ғайриқонунӣ сармоягузории бузург талаб намешавад;
дар баъзе кишварҳо ҳанӯз қонунҳои махсус оид ба мубориза бо савдои одамон қабул нашудаанд ё санадҳои меъёрии амалкунанда пурра такмил наёфтаанд;
дар бисёр ҳолатҳо ҷомеа шахсони аз ин ҷиноят зарардидаро ҳамчун қурбонӣ эътироф намекунад;
дар самти пешгирӣ ва муқовимат ба савдои одамон таҷриба ва механизмҳои самараноки амалӣ ҳанӯз ба таври кофӣ ташаккул наёфтаанд.
Бо дарназардошти нақши давлатҳо дар раванди савдои одамон, онҳо одатан ба се гурӯҳи асосӣ тақсим мешаванд: давлатҳои таъинот ё қабулкунанда, ки қурбониён ба онҳо интиқол дода мешаванд; давлатҳои манбаъ, ки аз онҳо қурбониёни савдои одамон ҷалб мегарданд; ва давлатҳои транзитӣ, ки ҳамчун масири гузариши қурбониён истифода мешаванд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон бо такя ба манфиатҳои таъмини амнияти шахс, ҷомеа ва давлат, бо дарназардошти хусусияти фаромиллӣ доштани савдои одамон, шахсонеро, ки ба ин ҷиноят машғуланд, дар қаламрави худ ба ҷавобгарӣ мекашад. Тибқи қонунгузории ҷиноятии кишвар, таъқиби ҷиноятӣ инчунин дар ҳолатҳое амалӣ мегардад, ки амалҳои марбут ба савдои одамон ё қисмҳои он берун аз ҳудуди Тоҷикистон содир шуда бошанд, вале бар зидди шаҳрвандони Тоҷикистон ё манфиатҳои давлат равона гардида бошанд. Ҳамчунин, чунин таъқиб дар асоси меъёрҳои санадҳои байналмилалии эътирофнамудаи Ҷумҳурии Тоҷикистон ё дар доираи шартнома ва созишномаҳои байнидавлатӣ низ татбиқ карда мешавад.
Савдои одамон аз ҷумлаи ҷиноятҳои вазнинтарин ва хавфноктарин дар ҷомеаи имрӯз ба шумор меравад. Ин амали ғайриқонунӣ ҳуқуқ ва озодиҳои асосии инсонро маҳдуд намуда, ба ҳаёт, саломатӣ ва обрӯю эътибори шаҳрвандон зарари ҷиддӣ мерасонад. Савдои одамон ҳамчун шакли нави ғуломӣ шинохта мешавад, зеро дар чунин ҳолатҳо афрод тавассути фиреб, таҳдид, маҷбуркунӣ ё истифода аз вазъи душвори онҳо мавриди истисмор қарор мегиранд. Аз ин рӯ, пешгирӣ ва мубориза бар зидди ин ҷиноят яке аз вазифаҳои муҳимми давлат, ҷомеа ва ҳар як шаҳрванди масъул ба ҳисоб меравад.
Савдои одамон ҷалб, интиқол, ҷойгиркунӣ ё қабул намудани шахсон бо мақсади истисмор мебошад. Истисмор метавонад меҳнати маҷбурӣ, истисмори ҷинсӣ, гадоӣ, издивоҷи маҷбурӣ ё дигар шаклҳои истифодаи ғайриқонунии инсонро дар бар гирад.
Сабабҳои асосии паҳншавии савдои одамон гуногунанд. Аз ҷумла, камбизоатӣ, бекорӣ, сатҳи пасти маърифат, муҳоҷирати меҳнатӣ, нобаробарии иҷтимоӣ ва фаъолияти гурӯҳҳои ҷинояткори муташаккил аз омилҳои асосии ин падида мебошанд. Бисёр вақт ҷинояткорон аз ноогоҳии шаҳрвандон истифода бурда, онҳоро бо ваъдаҳои бардурӯғи кор, таҳсил ё зиндагии беҳтар фиреб медиҳанд.
Савдои одамон ба қурбониён зарари ҷисмонӣ ва равонии ҷиддӣ мерасонад. Шахсоне, ки қурбонии ин ҷиноят мешаванд, аксар вақт аз озодӣ маҳрум гардида, таҳти фишор ва зӯроварӣ қарор мегиранд. Онҳо метавонанд ба бемориҳои гуногун гирифтор шуда, аз ҷомеа дур монанд ва мушкилоти равонӣ пайдо кунанд. Ғайр аз ин, савдои одамон ба амнияти ҷомеа низ таъсири манфӣ мерасонад. Он боиси афзоиши ҷинояткорӣ, коррупсия ва вайроншавии арзишҳои инсонӣ мегардад. Аз ин рӯ, пешгирии чунин ҷиноят барои рушди устувори ҷомеа аҳамияти калон дорад.
Барои муқовимат ба савдои одамон бояд тадбирҳои гуногун амалӣ карда шаванд. Пеш аз ҳама, баланд бардоштани сатҳи огоҳии аҳолӣ хеле муҳим аст. Шаҳрвандон бояд донанд, ки чӣ гуна худро аз фиребу найранги ҷинояткорон муҳофизат намоянд.
Нақши муассисаҳои таълимӣ, воситаҳои ахбори омма ва ташкилотҳои ҷамъиятӣ дар корҳои фаҳмондадиҳӣ хеле муҳим мебошад. Гузаронидани семинарҳо, вохӯриҳо ва маъракаҳои иттилоотӣ метавонад ба коҳиш ёфтани хатари савдои одамон мусоидат кунад. Перефрази ин ҷумла:
Илова бар ин, такмил додани қонунгузорӣ ва баланд бардоштани сатҳи самаранокии фаъолияти мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар самти ошкорсозӣ ва пешгирии чунин ҷиноятҳо аҳамияти бузург дорад. Ҳамзамон, ҳамкории зичи байналмилалӣ миёни давлатҳо барои мубориза бо гурӯҳҳои ҷинояткори фаромиллӣ ва маҳдуд намудани фаъолияти онҳо нақши калидӣ мебозад.
Ҳамин тариқ, савдои одамон яке аз мушкилоти муҳим ва нигаронкунандаи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба шумор меравад ва муқовимат ба он талошҳои муштараки давлат, ҷомеа ва шаҳрвандонро талаб мекунад. Барои коҳиш додан ва пешгирии ин падида, баланд бардоштани сатҳи огоҳӣ ва маърифати ҳуқуқии аҳолӣ, таъмини ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва такмили механизмҳои қонунӣ аҳамияти махсус дорад. Ҳар як шахс бояд ҳушёр бошад ва дар сурати мушоҳида намудани ҳолатҳои шубҳанок ба мақомоти дахлдор муроҷиат намояд. Танҳо бо кӯшиши дастаҷамъона метавонем ба савдои одамон муқовимати самаранок нишон диҳем ва ҷомеаи бехатару одилонаро бунёд намоем.
Ассистенти кафедраи фармакогнозияи ДМТ Ҷумаев И.Т.
